Zamek

Nieśwież ( Нясвіж), rejon nieświeski, obwód miński, Białoruś

W r. 1446 Kazimierz Jagiellończyk nadał Nieśwież Mikołajowi Janowi Niemiryczowi, od r. 1492 własność Piotra Janowicza Montygirdowicza. Po ślubie Anny Kiszki z Janem Radziwiłłem w r. 1513 majątek stał się własnością Radziwiłłów, którzy pozostali jego właścicielami do r. 1939. Murowany zamek wzniósł w l. 1582– ok.1604 wg proj. Giuseppe Marii Bernardoniego pierwszy ordynat nieświeski Mikołaj Krzysztof Radziwiłł „Sierotka”. W obrębie obwarowań typu bastionowego zbudowano pałac, kamienicę, arsenał i budynek bramny. Ok. r. 1650 Aleksander Ludwik Radziwiłł połączył kamienicę i arsenał z pałacem wznosząc dwie galerie. W r. 1708 wojska szwedzkie zniszczyły obwarowania. Zamek odbudował Michał Kazimierz „Rybeńko”, a pracami kierował arch. Kazimierz Żdanowicz. W l. 1770 oraz 1812 budynek zajęły wojska rosyjskie. Od r. 1875 restaurację zamku przeprowadziła Maria de Castellane Radziwiłłowa. W okresie międzywojennym podjęto odbudowę wnętrz, które splądrowano w czasie I wojny światowej. Po II wojnie światowej siedziba sanatorium. Po restauracji przeprowadzonej w l. 1997–2012 w zamku mieści się muzeum. W r. 2005 budynek wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO. W zamku przechowywano bogate zbiory dzieł sztuki, pamiątek rodzinnych, księgozbiór, archiwum rodzinne oraz wyposażenie zbrojowni. Znaczną część zbiorów wywiozły wojska rosyjskie w l. 1772 i 1812. Część zrabowanych obiektów powróciła do Nieświeża w r. 1907 staraniem Marii de Castellane Radziwiłłowej. Murowany, na planie sześcioboku z dziedzińcem, skrzydła dwu-, trój- lub czterokondygnacyjne, nakryte dachami dwuspadowymi. Na teren zamku prowadzi parterowy budynek bramny nakryty dachem dwuspadowym. Artykulację jego fasady tworzą pary pilastrów po bokach przejazdu podtrzymujące belkowanie i gzyms. W zwieńczeniu dwie pary pilastrów podtrzymujących belkowanie i trójkątny przyczółek z owalnym oknem w polu; między pilastrami herb Trąby. W miejscu połączenie budynku bramnego z dwukondygnacyjnym skrzydłem zamku dwukondygnacyjna wieża na planie ośmioboku nakryta hełmem z latarnią. Bo bokach skrzydła bramnego dwukondygnacyjne części skrzydeł bocznych łączące go z szerszymi częściami trójkondygnacyjnymi. Pozbawione okien od strony zewnętrznej skrzydło bramne oraz niższe części skrzydeł bocznych artykułowane lizenami podtrzymującymi gzyms koronujący; między rzędami okien prostokątne płyciny. Podziały wyższej części skrzydła po lewej stronie zw. „kamienicą” tworzą pary lizen oraz gzyms wieńczący. Pomiędzy rzędami okien prostokątne płyciny, a nad oknami drugiego piętra niewielkie okrągłe okienka. Ściany wyższej części prawego skrzydła zw. „arsenałem” gładkie. W miejscu połączenia arsenału z kolejnym skrzydłem dwukondygnacyjna wieża na planie ośmioboku nakryta hełmem z latarnią. Dalsze dwa skrzydła trójkondygnacyjne, z podcieniami wspartymi na kolumnach. Artykułowane pilastrami w wielkim porządku podtrzymującymi belkowanie. Skrzydło na osi bramy czterokondygnacyjne, z ryzalitem w centralnej części fasady. Parter artykułowany lizenami na wysokich cokołach, dwie wyższe kondygnacje pilastrami w wielkim porządku podtrzymującymi belkowanie, a najwyższa pilastrami podtrzymującymi belkowanie oraz trójkątny przyczółek z tarczami herbowymi i dekoracją stiukową w polu. Od strony wałów nad wysuniętą częścią parteru tego skrzydła znajduje się taras, w narożach którego ośmioboczne wieżyczki nakryte dachami stożkowymi. W centralnej część elewacji lizeny w wielkim porządku podtrzymujące gzyms oraz trójkątny przyczółek z okrągłym oknem w polu.

Artyści i rzemieślnicy

Bilbiografia

Aftanazy R., Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, t. 2, Województwa brzesko-litewskie, nowogródzkie, Wrocław-Warszawa-Kraków 1992 s. 275-305
Bernatowicz T., „Monumenta variis Radivillorum”. Wyposażenie zamku nieświeskiego w świetle źródeł archiwalnych. Część I: XVI–XVII wieku, Poznań 1998
Bernatowicz T., Mitra i buława. Królewskie ambicje książąt w Rzeczypospolitej szlacheckiej (1697–1763), Warszawa 2011
Bernatowicz T., Miles Christianus et Peregrinus. Fundacje Mikołaja Radziwiłła “Sierotki” w ordynacji nieświeskiej, Warszawa 1998