Pałac

Żejmy swoja metryką sięgają XIV w. i zapewne były początkowo królewszczyzną. Jako pierwsi właściciele zostali odnotowani Zabiełłowie, następnie Medekszowie. W r. 1780 majątek odkupił biskup inflancki Józef Kossakowski. Biskup w r. 1787 wzniósł w Żejmach pałac jako letnią rezydencję. Po jego śmierci w r. 1794 dobra odziedziczył bratanek Michał Wielki Ks. Litewski, a po nim syn Szymon, który umarł bezpotomnie i zapisał majętność stryjecznemu bratankowi Jarosławowi Michałowi Kossakowskiemu. Wystawiony przez biskupa pałac, na skutek zaniedbania popadł w ruinę. Córka J.M. Kossakowskiego Maria Urszula poślubiając Zygmunta Kossakowksiego, otrzymała w posagu dobra, które pozostały w rękach rodziny do r. 1940. Dziedziczka w r. 1907 przystąpiła do odnowienia zniszczonego pałacu, poszerzenia parku; od r. 1909 ponownie zamieszkały. Z dużym prawdopodobieństwem można założyć, że w Żejmach za czasów Medekszów istniał murowany dwór, który został włączony we wznoszony przez biskupa Kossakowskiego pałac. Była to budowla na rzucie prostokąta, dwukondygnacyjna; pomieszczenia na parterze pełniły funkcje mieszkalne i gospodarcze, zaś piętro reprezentacyjne. Elewacja frontowa jedenastoosiowa, z przylegającym do niej na osi portykiem, wspartym na czterech przyściennych kolumnach, w wielkim porządku. Kolumny dźwigały belkowanie i trójkątny schodkowy szczyt. Elewację ogrodową na osi, akcentował pozorny ryzalit rozczłonkowany za pomocą pilastrów, zwieńczony trójkątnym frontonem. Zapewne znajdował się przy nim taras. Elewacje boczne - sześcioosiowe, ze ślepymi oknami w skrajnych osiach. Elementem dekoracyjnym był obiegający cały pałac kostkowy gzyms. Całość nakrywał gładki, czterospadowy dach. Podjęta przez Marię Urszulę Kossakowską odbudowa w r. 1907 była prowadzona przez braci Stefana (arch.) i Stanisława (mal.) Siestrzeńcewiczów. Wtedy też parter został pokryty boniami, usunięto trójkątny szczyt i zastąpiono go schodkową ścianką attykową. W elewacji ogrodowej zastany niewielki taras zastąpiono nowym, kamiennym, z półkoliście ustawionymi arkadami, wysokością sięgającymi piętra, na osi usytuowano schody (w górnej części jednobiegowe, w połowie wysokości rozdzielone na dwa biegi, razem tworzące półkole), otoczone balustradą tralkową. Wnętrza również zostały poddane gruntownej przebudowie, m.in. pierwotny układ dwutraktowy zastąpiono korytarzowym, poszerzono pokoje etc. Na wyposażeniu znajdowały się zabytkowe meble, liczne obrazy itp. Do pałacu prowadziła od bramy wjazdowej - składającej się z czterech czworograniastych, otynkowanych filarów, nakrytych daszkami - aleja lipowa. Przecinała ona założoną w r. 1907 nową część parku, proj. ogrodnika Zaleskiego (projektanta ogrodu w Terespolu, rodziny Chrapowickich). W skład całego założenia wchodziły także dwie oficyny - jedna usytuowana przed elewacją frontową, druga za ogrodową, w równych odległościach od bryły pałacu. Zapewne były starsze niż pałac. Oficyna stojąca przed podjazdem była budowlą siedmioosiową, początkowo parterową, w r. 1907 powiększoną o nadbudowanie półpiętra, nakryta nowym czterospadowym dachem, służyła jako spichlerz; druga oficyna nie różniła się znacząco od pierwszej, miała jedynie zamurowany kolumnowy ganek, skierowany w stronę gazonu, została spalona w czasie I wojny światowej. Pomiędzy oficynami stała drewniana lodownia, dwukondygnacyjna, na rzucie kwadratu; z usytuowaną centralnie nadbudową; cześć parterowa oszalowana deskami, część górna obita deskami poziomo, boki obu części rozczłonkowane za pomocą pilastrów, pomiędzy którymi duże płyciny zamknięte półkoliście (pierwotnie znajdowały się tam okna). Lodowania nakryta czterospadowym dachem, pobitym gontem, z wysoką iglicą.

Artyści i rzemieślnicy

• Siestrzeńcewicz (Bohusz-Siestrzeńcewicz) Stanisław (1869-1927), malarz
• Siestrzeńcewicz Bohusz Stefan (1872-1943), architekt

Bilbiografia

• Aftanazy, R., Dzieje Rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, t. 3: Województwo trockie, Księstwo Żmudzkie, Inflanty Polskie, Księstwo Kurlandzkie, Wrocław 1992 s. 165-171.
• Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. B. Chlebowski, t. 14, Warszawa 1895 (http://dir.icm.edu.pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIV) s. 760.