Pałac

Niegdyś Rytów stanowił część dóbr stołowych wielkich książąt litewskich. Początkowo należał do Tyszkiewiczów. Kolejnymi właścicielami byli Ogińscy. Według tradycji ks. Tadeusz Franciszek Ogiński, wojewoda trocki i dziedzic rozległych dóbr na Litwie, po raz drugi ożenił się z Jadwigą Załuską, wdową po Krzysztofie Tyszkiewiczu, staroście rejowskim; Opaliński stał się właścicielem klucza rejowskiego. Miał on dwóch synów: z pierwszego małżeństwa z Izabellą Radziwiłłówną, miał syna Andrzeja, kasztelana i wojewodę trockiego; z drugiego syna Ksawerego. Dziedzicem Ryżowa został syn Andrzeja - ks. Michał Kleofas Ogiński, miecznik litewski. W r. 1812 dobra Mołodeczno, Zalesie i Rytów nabył na dziedziczną własność. Po jego śmierci dobra przeszły w ręce syna z drugiego małżeństwa z Marią de Neri - ks. Ireneusza Kleofasa. Do śmierci swej matki mieszkał z nią w głównej rezydencji w Zalesiu, później przeniósł się do Retowa, gdzie wzniósł nową posiadłość. Kolejnym właścicielem był jego syn z drugiego małżeństwa z Olgą Kalinowską (córką gen. Wojska Polskiego): Bogdan Michał, żonaty z Marią Potulicką. Pałac był budynkiem o zróżnicowanej bryle. Korpus główny piętnastoosiowy, dwukondygnacyjny, na rzucie regularnego prostokąta, z portykiem na osi o dwóch wąskich, zamkniętych ćwierćkoliście arkadach od frontu i dwóch znacznie szerszych po bokach. Ze skrajnymi narożami portyku w elewacji frontowej łączyły się ćwierćkoliście zakreślone murki z wykutymi w piaskowcu wazonami z kwiatami na końcach. Portyk wspierał balkon z żeliwną balustradą. W osiach portyku okna porte-fenêtre, powyżej pięcioosiowa nadbudowa drugiego piętra, zamknięta trójkątnym szczytem. Elewacja ogrodowa wyglądała podobnie jak frontowa, jedynie w miejscu portyku - taras. Zachodnia elewacja boczna pięcioosiowa. Całość nakryta dachem czterospadowym, ukryty poza balustradą tralkową. Przy narożniku pd.-zach. wznosiła się trzykondygnacyjna, ośmioboczna wieża z prostokątnymi oknami w dwóch dolnych kondygnacjach i zamkniętych półkoliście w dwóch górnych, w ostatniej kondygnacji biforia. Wieża nakryta dachem ośmiopołaciowym, niskim, wspartym na wydatnych kroksztynach. Po prawej stronie pałacu była usytuowana oranżeria, połączona z główną bryłą korytarzem. Oranżeria założona na rzucie podkowy, wszystkie skrzydła z porte-fenêtre, zamkniętych półkoliście. Z oranżerią łączył się kolejny budynek - palmiarnia, na rzucie koła, całkowicie oszklona. Po lewej stronie paradnego dziedzińca wzniesiono dwukondygnacyjną oficynę, na planie wąskiego prostokąta. Z pałacem łączyła się za pomocą krótkiej galerii. Do skrzydła, od strony południowego boku, dobudowano wieżę, na rzucie kwadratu, nieco niższej. Wnętrze pałacu o dwutraktowym układzie pokoi; w części środkowej, trójosiowej znajdował się obszerny hall. We wszystkich pokojach reprezentacyjnych posadzki dębowe, parkietowe, ściany obite tkaninami, sufity zdobione sztukateriami. Nie wiele wiadomo na temat wyposażenia oraz zbiorów. Niemal wszystko przepadło w czasie I wojny światowej. Pałac otaczał rozległy park krajobrazowy, a jego malowniczość podkreślał przepływający przez niego strumień. Przed pałacem rozciągał się dziedziniec paradny.

Artyści i rzemieślnicy

• Stüler Friedrich August (1800-1865), architekt

Bilbiografia

• Aftanazy, R., Dzieje Rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, t. 3: Województwo trockie, Księstwo Żmudzkie, Inflanty Polskie, Księstwo Kurlandzkie, Wrocław 1992 s. 272-278.
• Chwalewik E., Zbiory polskie, t. 2, Warszawa 1927 s. 152.
• Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. B. Chlebowski, W. Walewski, t. 9, Warszawa 1888 (dir.icm.edu.pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX) s. 626.