Pałac

Od założenia miasta w r. 1340 do 2. poł. w. XVI własność Tarnowskich. Następnie dobra przeszły na Ostrogskich i Lubomirskich, którzy dzierżyli majątek nieprzerwanie aż do r. 1944! Pierwszy dwór w mieście powstał na przeł. w. XVI i XVII (przypisywany jest inż. Krzysztofowi Mieroszewskiemu). W latach 1660-1670 planowano przebudowę według projektu Tylmana z Gameren (niezrealizowana). Około r. 1800 ks. Izabela Lubomirska zleciła arch. Janowi Griesmeyerowi przekomponowanie rezydencji na cele mieszkalne. Prace kontynuował i ukończył Piotr Aigner (wnętrza i dekoracje stiukowe zaprojektowali Fryderyk i Antoni Baumanowie). Ostateczny wygląd pałacowi nadał w poł. w. XIX arch. Feliks Księżarski z Krakowa. Około r. 1900 powstała eklektyczna oficyna, a kilka lat później arch. Tadeusz Stryjeński sporządził projekt budowy nowego pałacu (niezrealizowany). Rezydencję założono na planie litery L, zaburzonym przez liczne przeróbki w bryle obiektu. Korpus trójkondygnacyjny z mezzaninem, kryty dwuspadowymi dachami, wzbogacony o taras połączony z parterowym ryzalitem wspartym na filarach oraz piętrowy łącznik z dwupoziomowym, eliptycznym podcieniem ze słupami, a także przylegającą niewielką kaplicą. Stylistyka rezydencji przypomina architekturę uzdrowiskową z elementami klasycyzmu. W pobliżu ulokowano piętrową oficynę na rzucie litery L i drugą dostawioną do niej, a także oranżerię z przeszkloną ścianą oraz dom koniuszego połączony ze stajnią i wozownią. Przy czterofilarowej bramie wjazdowej stała kordegarda, a dalej w parku znalazł się dom ogrodnika. W pałacu zgromadzono bogatą kolekcję dzieł sztuki, która dała początek Muzeum Lubomirskich we Lwowie. Dookoła rozciągał się park z elementami ogrodów włoskich, angielskich założeń krajobrazowych i francuskich tarasowych. Od lat 80. w. XX w rezydencji mieści się muzeum.

Artyści i rzemieślnicy

• Tylman z Gameren (Gamerski) (1632-1706), architekt
• Greismeyer Jan (zm. ok 1835), architekt
• Bauman Fryderyk (1765/1770-1845), architekt i rzeźbiarz
• Bauman Antoni (1809-ok. 1895), architekt
• Mieroszewski Krzysztof (ok. 1600-1679), inżynier
• Księżarski Feliks (1820-1884) architekt
• Stryjeński Tadeusz (1849-1943), architekt
• Aigner Christian Piotr (1746-1841), architekt

Bilbiografia

• Aftanazy R., Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, t. 8, Województwo ruskie, Ziemia Przemyska i Sanocka, Wrocław-Warszawa-Kraków 1996 s. 190-209
• Piórecki J., Ogrody i parki dworskie województwa podkarpackiego, Rzeszów 2008
• Teodorowicz-Czerepińska J., Żurawski J., Pałac w Przeworsku, [w:] Architektura rezydencjonalna i obronna województwa rzeszowskiego, Łańcut 1972, s. 121
• Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. B. Chlebowski, W. Walewski, t. 9, Warszawa 1888 (dir.icm.edu.pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX) s. 185