Pałac

Trele należały do rodziny Borchów; dobra dziedziczyli kolejni potomkowie w linii męskiej, tj.: Gedeon Jan, Fabian, Józef Henryk, Michał. Po nim dziedziczyły jego dzieci: Euzebiusz, Maria, Tekla i Stefania. Nie wiadomo w jakich okolicznościach, ani dokładnie kiedy, Prele stały się własnością amerykanina, o spolszczonym nazwisku Fryderyks. Przedostatnimi właścicielami byli Mohlowie h. Trzy Krety. Ostatnim zaś N. Gulkiewicz. Pierwotnie w Prelach znajdował się zamek krzyżacki, który został zniszczony podczas wtargnięcia do Inflant Iwana Groźnego. Pozostały po nim jedynie sklepione lochy. Borchowie nie odbudowali dawnej twierdzi i wybudowali nowy pałac, który spalił się w pocz. XVIII w. Kolejna siedziba był budowlą drewnianą, dwukondygnacyjną. Ok. r. 1863, Michał Borch, wzniósł nową rezydencję, której ostateczny wygląd nadano dopiero w l. 1860-65. Dodatkowo poszerzył założony już wcześniej park. Najnowszy projekt nowej siedziby, formą i stylem nawiązującej do "średniowiecznego zamku", przygotowali arch. Gustaw Schacht oraz Bielecki. Do nowo wzniesionego pałacu prowadził dziedziniec z aleją, po jego lewej stronie znajdował się budnek dawnego pałacu, przekształconego na dom gospodarczy. Nowy budynek miał rozległą bryłę; elewacja frontowa jedenastoosiowa, nakryta czterospadowym dachem, na osi zaakcentowana ryzalitem flankowanym przez wieloboczne wieżyczki ze sterczynami, oraz niewielkim gankiem na osi wejścia. Przy lewym boku znajdowała się wyższa, cylindryczna wieża z krenelażem i masztem. Z kolei do prawego naroża dostawiono trójosiową bryłę, zdobioną wieżyczkami, z gankiem i tarasem na osi; ta część łączyła korpus główny z dwupiętrową wieżą, założoną na rzucie kwadratu, z czterema wieżyczkami w narożach. na zamknięciu tego ciągu znajdowała się dwukondygnacyjna przybudówka z tarasem. Od strony elewacji ogrodowej, do głównej części korpusu dostawiono dwa skrzydła boczne, w narożnikach których wieżyczki ze sterczynami oraz schodkowe szczyty. Całość złożenia otaczał rozległy park ze stawem z wyspą, altanami etc. W r. 1817, na skraju parku usytuowano kaplicę grobową Borchów, w formie rotundy z nieotynkowanych kamieni, z wejściem poprzedzonym czterokolumnowym portykiem, zamkniętym trójkątnym frontonem. Kaplica nakryta kopułą, wspartą na bębnie. Pałac przetrwał obie wojny światowe; w r. 1978 w części spłonął i pozostał ruiną.

Artyści i rzemieślnicy

• Schacht Gustaw, architekt
• Bielecki, architekt

Bilbiografia

• Aftanazy, R., Dzieje Rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, t. 3: Województwo trockie, Księstwo Żmudzkie, Inflanty Polskie, Księstwo Kurlandzkie, Wrocław 1992 s. 331-336.
• Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. B. Chlebowski, W. Walewski, t. 9, Warszawa 1888 (dir.icm.edu.pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX) s. 33.