Pałac

Połąga należała do Tyszkiewiczów. Po uchwale sejmu ekstraordynaryjnego (1773-75) Połąga wraz ze wsiami Farnidami i Płungianami została nadana w dziedziczną dzierżawę bp wileńskiemu Ignacemu Massalskiemu. Wkrótce dobra przeszły na własność Heleny Apolonii Massalskiej, bratanicy biskupa, zamężnej 1. v. z Józefem Emanuelem ks. de Ligue, 2. v. z Wincentym Potockim, podkomorzym koronnym. Od r. 1801 majętność należała do gen. Ksawerego Niesiołowskiego. W r. 1824 Połągę zakupił Michał Tyszkiewicz. Po jego śmierci dziedzicem został jego wnuk Józef, żonaty z Zofią Horwat. W 2. poł. XIX w. właścicielem był najmłodszy syn Józefa - Feliks, żonaty z Antoniną Łącka h. Korzbok. Do r. 1940 posiadłość znajdowała się w rękach ich synów: hr. Stanisława, żonatego z Wandą Ludwiką hr. Kossakowską (córka Zygmunta i Marii z Kossakowskich) oraz hr. Alfreda, żonatego z Ludwiką Sobańską h. Junosza (córką Feliksa Zofii z hr. Kwileckich). Początkowo w Poradze istniał jedynie drewniany dwór, użytkowany w miesiącach letnich. Po śmierci Józefa Tyszkiewicza, został on oddany na zdrojowy. W l. 1890-95, Feliks Tyszkiewicz wzniósł niewielki, dwukondygnacyjny pałac, na rzucie podkowy z krótkimi skrzydłami bocznymi, otwartej w kierunku dziedzińca. Elewacja frontowa dziewięcioosiowa, w części środkowej zaakcentowana pozornym ryzalitem z portalem o dwóch kolumnach, wspierających nadproże z trójkątnym przyczółkiem. Pseudoryzalit zamknięty frontonem z rzeźbą figuralną z tarczą herbową z h. Tyszkiewiczów i Łąckich. Elewacja ogrodowa z pozornym ryzalitem o trzech osiach, z przylegającym do niego portykiem o dwóch kolumnach pośrodku i dwóch ściankach zamykających boki; powyżej portyku balkon z balustradą żeliwną; skrajne osie elewacji również z pseudoryzalitami i podobnymi balkonami. Elewacje boczne sześcioosiowe, z pseudo ryzalitem na dwóch osiach. Całość nakrywał czterospadowy dach, wyodrębniony nad skrzydłami i ryzalitami, pokryty blachą. Do prawego naroża pałacu przylegała niewielka trójarkadowa galeria, łącząca budynek pałacu z kaplicą domową. Była to budowla dwukondygnacyjna, na rzucie oktagonu, nakryta pozorną kopułą, obwiedzioną balustradą tralkową. Wygląd wnętrz znany jedynie fragmentarycznie; jednym z najokazanych pomieszczeń był dwukondygnacyjny hall, ze stiukowymi kolumnami, wspierającymi galerię, z marmoryzowanymi ścianami i obszerną klatką schodową z kutą, żeliwną balustradą. Na wyposażeniu znajdowały się obrazy, portrety rodzinne, antyczne rzeźby etc., bogata biblioteka (ok. 3000 tomów) i archiwum. W r. 1914 pałac, a szczególnie kaplica mocno ucierpiały podczas bombardowania niemieckiego, utracono wtedy także część wyposażenia. Posiadłość odnowiono w okresie międzywojennym. Wokół pałacu roztaczał się rozległy ogród, zaprojektowany przez nadwornego ogrodnika rodziny - Edwarda André. Pracami kierował prof. Buisson. Wzdłuż elewacji frontowej rozciągał się taras górny, który zamykała tralkowa balustrada; na osi elewacji balustrada wybrzuszała się, tworząc mniejszy półkolisty taras; obejmowały go dwie szerokie ćwierćkoliste klatki schodowe prowadzące do położonego poniżej ogrodu kwiatowego. Od strony elewacji ogrodowej taras zamiast balustrady wytyczony kulisto strzyżonymi krzewami ozdobnymi.

Artyści i rzemieślnicy

• André Édouard François, architekt krajobrazu, ogrodnik

Bilbiografia

• Aftanazy, R., Dzieje Rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, t. 3: Województwo trockie, Księstwo Żmudzkie, Inflanty Polskie, Księstwo Kurlandzkie, Wrocław 1992 s. 257-265.
• Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, B. Chlebowski, W. Walewski, t. 7, Warszawa 1883 (http://dir.icm.edu.pl/Slownik_geograficzny/Tom_VII) s. 707.
• Chwalewik E., Archiwa, bibljoteki, gabinety, galerje, muzea i inne zbiory, t. 2, Warszawa-Kraków 1927 (https://polona.pl/item/zbiory-polskie-kartoteka-uzupelnien-cz-2,NTk3NjExNA/2/#info:metadata) s. 75.
• Omilanowska M., Edouard André i jego realizacje ogrodowe w Polsce i na Litwie,
• Omilanowska M., Nadbałtyckie Zakopane - Połąga w czasach Tyszkiewiczów, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2001.