Pałac

Pojeziory zostały nadane przez króla Kazimierza Jagiellończyka Michałowi Glińskiemu w dożywocie. Kolejnym właścicielem majętności w r. 1789 był zapewne Szymon Zabiełło, kasztelan miński. W nieznanych bliżej okolicznościach dobra znalazły się w posiadaniu rodziny Sperskich. Bogumiła Sperska wychodząc za mąż za Maksymiliana Gawrońskiego h. Rola, wniosła Pojeziory w posagu, które w rękach rodziny pozostawały do wybuchu I wojny światowej. Ostatnim właścicielem był Włodzimierz Gawroński, żonaty z Anną Komar. Po jego śmierci wdowa wróciła do Pojezior w r. 1919, jednakże po kilku latach podupadły majtek (i okrojony w wyniku litewskiej reformy rolnej), sprzedała finansiście niejakiemu Wołkołajtysowi. Pod kon. XVIII w. Maksymilian Gawroński wzniósł klasycystyczny pałac, nie wiadomo na ile został przebudowany w XIX w. Być może projektantem pałacu był Marcin Knackfus. Pałac był budowlą dwukondygnacyjną, jedenastoosiową, założony na rzucie prostokąta. W elewacji frontowej, w części środkowej ryzalit z poprzedzającym go portykiem o czterech kolumnach w wielkim porządku, wspierających trójkątny fronton, z tarczą herbową z koroną. Po bokach elewacji ryzality boczne, dekorowane za pomocą pilastrów, zwieńczone fryzem z tryglifami i nakryte hełmami z lukarnami. Ryzality były połączone ze sobą balkonami, wspartymi na konsolach, z żeliwną balustradą; okna w ryzalicie środkowym były zwieńczone półkolistym naczółkami, z kolei w częściach bocznych trójkątnymi. Elewację ogrodową poprzedzał półkolisty ryzalit, rozczłonkowany za pomocą pilastrów, z tarasem i balkonem wspartym na sześciu kolumnach. Również elewacje boczne były rozczłonkowane za pomocą pilastrów. Budowlę nakrywał mansardowy dach, zapewne przekształcone w XIX w. Wnętrze - w części parterowej - o układzie dwutraktowym, z westybulem pośrodku; w bocznych zróżnicowane; ponadto pomieszczenia po prawej stronie służyły jako pokoje mieszkalne, zaś po lewej ulokowano gospodarcze. Na piętrze znajdowały się pokoje mieszkalne i reprezentacyjne. Wnętrze urządzone z przepychem (zabytkowe meble, galeria obrazów etc.) zostało ogołocone w czasie I wojny światowej. Przed elewacją frontową rozciągał się zadrzewiony gazon. U wylotu alei wjazdowej, na gościńcu była usytuowana karczma parterowa, z dwoma piętrowymi ryzalitami i dwoma wieżami zwieńczonymi krenelażami, w późniejszym czasie służyła jako oficyna.

Artyści i rzemieślnicy

• Knackfuss Marcin (ok. 1742-1821), architekt

Bilbiografia

• Aftanazy, R., Dzieje Rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, t. 3: Województwo trockie, Księstwo Żmudzkie, Inflanty Polskie, Księstwo Kurlandzkie, Wrocław 1992 s. 111-115.
• Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. B. Chlebowski, W. Walewski, t. 8, Warszawa 1887 (http://dir.icm.edu.pl/Slownik_geograficzny/Tom_VIII) s. 535.
• Drema V., Materiały do działalności Marcina Knackfussa, s. 197 i n.