Pałac

Oleszewicze w 2. poł. XVIII w. należały do rodziny Baranowiczów, pieczętującej się zapewne h. Habdank. Pod kon. wieku majętność zakupił Jan Niezabytowski h. Lubicz, żonaty z Barbarą Zawiszanką. Ostatnim właścicielem z rodu był Karol Stanisław Niezabytowski, żonaty z Zofią Komar. Po r. 1920 w wyniku podziału majątku, Oleszewicze otrzymała najmłodsza córka - Irena, zamężna za Kazimierzem Ronikierem h. Gryf. W jej rękach majątek pozostał do r. 1939. Pałac wzniesiony prawdopodobnie przez szambelana Adama Baranowicza, w intencji przyjęcia króla Stanisława Augusta podczas jego łowów w pobliskich lasach. Nie wiadomo jak ów pałac wyglądał, ale w poł. XIX w. był w stanie ruiny. Konstanty Niezabytowski, chcąc uratować niszczejący pałac, podjął jego gruntowny remont w l. 1850-55, pod kierunkiem arch. Aleksandra Grodeckiego i Adama Idźkowskiego. W pierwotnej bryle była to budowla założona na planie prostokąta, na wysokiej podmurówce (przeznaczonej na cele mieszkalne i gospodarcze), parterowa, w części środkowej podwyższona o piętro. Po dokonanej przebudowie była to budowla dziewięcioosiowa, zaakcentowana w części środkowej trójosiowym ryzalitem, poprzedzonym głębokim, jednokondygnacyjnym portykiem, na wysokiej podmurówce, wspartym na czterech kolumnach dźwigających balkon. Wewnątrz portyku znajdowały się prowadzące do głównego wejścia schody. Taras dolny i balkon otaczała balustrada; część ta zwieńczona ścianką attykową. Skrajne osie elewacji frontowej podkreślały jednoosiowe, parterowe ryzality (być może wcześniejsze alkierze). Elewację ogrodową poprzedzał mocno wysunięty dwukondygnacyjny ryzalit, usytuowany na osi, nakryty trójspadowym dachem. Do elewacji była dostawiona założona na planie prostokąta, jednokondygnacyjna, oszklona dobudówka pełniąca funkcję ogrodu zimowego. Elewacje boczne sześcioosiowe akcentowały ryzality; części te nakryte dwuspadowym dachem. Wnętrze o pierwotnym dwutraktowym układzie, zostało podzielone na mniejsze pokoje. W elewacji frontowej, w ryzalicie środkowym znajdował się obszerny westybul z klatką schodową, z której wchodziło się do sytuowanej na wprost kaplicy. Pokoje reprezentacyjne w układzie amfiladowym. Na wyposażenie składały się zabytkowe meble, kolekcja obrazów (ponad 100 sztuk, zgromadzona głównie przez Konstantego Niezabytowskiego), oraz licząca kilka tys. tomów biblioteka. Pałac przetrwał I wojnę światową; w r. 1939 został ogołocony z wyposażenia, opustoszały stał przez jakiś czas, w końcu rozebrano go do fundamentów. Pałac otaczał rozległy park, zapewne założony jeszcze w XVIII w. Do założeń gospodarczych należał trzykondygnacyjny, podpiwniczony lamus, założony na rzucie kwadratu, ze ścianami rozczłonkowanymi za pomocą trzech płycin, zamkniętych ostrołukowo. W jednej z płycin znajdowały się drzwi wejściowe. Nad częścią murowaną, była posadowiona część drewniana, z obiegającą całość galeryjką, z dachem wspartym na czterech kolumienkach. Na dachu sześcioboczna wieżyczka, z prostokątnymi oknami, nakryta sześciopołaciowym stożkowym dachem. Ponadto, na terenie parku znajdowała się stajnia pałacowa, założona na rzucie prostokąta, parterowa, o ścianach rozczłonkowanych za pomocą pilastrów z usytuowanym na osi ryzalitem zamkniętym półokrągłą arkadą, nakryty dachem trójspadowym nad częściami parterowymi, dwuspadowy nad ryzalitem. Do pałacu prowadziły dwie murowane bramy (lewa służyła jako paradna, prawa zaś prowadziła do ogrodu warzywnego i sadu).

Artyści i rzemieślnicy

• Idźkowski Adam (1798-1879), inżynier
• Grodecki Aleksander (1802-1869), architekt

Bilbiografia

• Aftanazy, R., Dzieje Rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, t. 3: Województwo trockie, Księstwo Żmudzkie, Inflanty Polskie, Księstwo Kurlandzkie, Wrocław 1992 s. 94-103.
• Pawłowicz E., Wspomnienia z bliska i daleka, Lwów 1887 s. 83, 84.