Pałac

Kurmen i łączący się nim Murmen, do poł. XVIII w. należał do rodziny Lüdinghausen-Wolffów. Baronówna Franciszka Lukrecja wychodząc za mąż za Franciszka Antoniego na Liptowie i orawie hr. Komorowskiego h. Korczak, jako wiano wniosła dobra w dom męża. Po nich dziedziczył syn Piotr, żonaty z Lukianną Nowicką. Małżeństwo nie doczekało się potomstwa i z tego powodu majętność przeszła na własność jego brata Jana Bonifacego hr. Komorowskiego, żonatego z Antoniną Wiśniewską h. Trzaska. Utworzył on z połączenia dóbr Kurmen i Murmen ordynację, stając się jej pierwszym przedstawicielem. Po Janie Bonifacym majętność dziedziczyli kolejny potomkowie w linii męskiej, m.in.: Antoni, Piotr, Antoni Jerzy August. ostatnim ordynatem był Piotr Antoni hr. Komorowski. Po r. 1920, zgodnie z reformą rolną dobra zostały podzielone i rozprzedane. Początkowo główna siedziba Lüdinghausen-Wolffów znajdowała się w Murmen; był to zamek, który został spalony i nigdy nie odbudowany (zachowały się jedynie ruiny). W początkach XVIII w. Franciszek Antoni Komorowski wzniósł Kurmen niewielki dwór. Była to budowla dwukondygnacyjna, siedmioosiowa. W l. 1780 lub 90. dwór znacząco powiększył Franciszek Komorowski dodając po jej obydwu stronach skrzydła boczne - parterowe, czteroosiowe. W XIX w. dobudowano piętro przeznaczając je na pokoje gościnne. Dłuższe elewacje były identyczne; część środkową korpusu wieńczył trójkątny fronton. Do XIX w. do wnętrza wchodziła się wprost z podjazdu; na pocz. XX w. dobudowano centralnie na osi obszerną sień z drzwiami i oknami, zamkniętymi półkoliście, z dużym tarasem powyżej. Drugi taras usytuowano na poziomie parteru w elewacji zachodniej. Dwór nakryty czterospadowym dachem z czerwonej dachówki. Wnętrze o układzie dwutraktowym. Na wyposażeniu znajdowało się wiele cennych przedmiotów i dzieł sztuki m.in. obrazy, portrety rodzinne, etc. Pałac otaczał rozległy park krajobrazowy. W r. 1900 został przearanżowane przez ogrodnika ryskiego Schönwalda. W otoczeniu pałacu znajdował się XIX-wieczny parterowy dom mieszkalny administratora dóbr. W czasie I wojny światowej pałac spalono.

Artyści i rzemieślnicy

• Schönwald, ogrodnik

Bilbiografia

• Aftanazy, R., Dzieje Rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, t. 3: Województwo trockie, Księstwo Żmudzkie, Inflanty Polskie, Księstwo Kurlandzkie, Wrocław 1992 s. 360-363.
• Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, t. 4, Warszawa 1883 (http://dir.icm.edu.pl/Slownik_geograficzny/Tom_IV) s. 921.