Pałac

Dobra Berżany położone nad rzeką Wendą w 1. poł. XVII w. należały do rodziny Szemiothów. W r. 1636 majętność została sprzedana Wilhelmowi z Krzyżborga i Marii Elżbiecie ze Szwerynów Korffom. Kolejnym właścicielem był Michał Nałęcz-Gorski, kasztelan żmudzki, a po jego śmierci dobra odziedziczył jeden z synów Stanisław August, żonaty z Anną Szczyttówną. Berżany pozostawały w rękach kolejnych przedstawicieli rodu. Dopiero Stanisława Gorska wychodząc za mąż za Adolfa hr. Czapskiego wniosła majętność w dom męża. Ostatnim właścicielem do wybuchu I wojny światowej był ich syn Stanisław Czapski, żonaty z Jadwigą Potulicką. Po II wojnie światowej w pałacu urządzono kołchoz. Neogotycki pałac został wzniesiony ok. r. 1840 przez Adolfa Czapskiego. Była to budowla o zróżnicowanej bryle, częściowo parterowa, częściowo piętrowa, o dominującej trzypiętrowej wieży, z wieńczącym ją krenelażem i czterema sterczynami w narożach. Od strony podjazdu, na pierwszym piętrze były umieszczone tablice herbowe: Leliwa Czapskich i Nałęcz-Gorskich; w parterze zaś mieściły się główne drzwi wejściowe. Przylegający do wieży korpus po stronie prawej, został zaakcentowany trójosiowym ryzalitem, z narożnikami ujętymi w wieloboczne wieżyczki, zwieńczone szczytem z krenelażem i sterczynami. W elewacji lewego skrzydła analogiczne ryzality, jeden zwieńczony szczytem trójkątnym, drugi poziomy z krenelażem. Do wieży po lewej stronie przylegała dwukondygnacyjna, trójosiowa część z oknami o wykrojach ostrołukowych, pełniła funkcję sali balowej. Układ wnętrz pozostaje nieznany. Wnętrze bogato ozdobione i wyposażone (w części pokoje utrzymane w stylu neogotyckim), w kaplicy znajdował się marmurowy klasycystyczny sarkofag Hipolita Gorskiego. Pałac otaczał park krajobrazowy.

Bilbiografia

• Aftanazy, R., Dzieje Rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, t. 3: Województwo trockie, Księstwo Żmudzkie, Inflanty Polskie, Księstwo Kurlandzkie, Wrocław 1992 s. 184-188.
• Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. B. Chlebowski, t. 15, cz. 1, Warszawa 1900 (http://dir.icm.edu.pl/Slownik_geograficzny/Tom_XV_cz.1) s. 115.
• Jaroszewski T. S., O siedzibach neogotyckich w Polsce, Warszawa 1981 s. 174.
• Rąkowski G., Ilustrowany przewodnik po zabytkach kultury na Litwie, Warszawa 1999 s. 21-22.