Kościół pw. Św. Stanisława Biskupa Męczennika i kolegium Jezuitów

Misja jezuicka fundowana w r. 1630, zakonnicy sprowadzeni w r. 1632. Drewniane kolegium wzniesione w r. 1634. Kościół wybudowany w l. 1636-47. Budynki kilkukrotnie spalone podczas działań wojennych. Murowane kolegium wznoszone z przerwami od r. 1667, jeszcze w r. 1699. Kościół wyposażany i wykańczany od 1671. Wieże w fasadzie ukończone w r. 1697. W kościele przechowywany cudowny obraz Matki Boskiej. Od r. 1712 naprawianie i wykańczanie świątyni oraz wyposażenia. W r. 1738 hucznie obchodzona uroczystość kanonizacji św. Jana Franciszka Regisa. Znane są liczne nazwiska jezuickich rzemieślników pracujących przy kościele i kolegium w w. XVII i XVIII, jednak niemożliwe jest powiązanie ich z konkretnymi pracami. Fasada kościoła przebudowywana w l. 1749-53, od r. 1755 wznoszone ażurowe skrzydła ujmujące fasadę. Pracami kierował budowniczy Jan Typolt SJ, nie wiadomo jednak czy był autorem projektu przebudowy. Kościół spłonął w r. 1758 podczas pożaru części miasta. Nabożeństwa przeniesione do tymczasowego, drewnianego kościółka. Ukończenie fasady i sklepienie kościoła po r. 1774. Po kasacie zakonu w r. 1773, zabudowania przekazane unitom, budowa kolegium kontynuowana przez bpa unickiego Joahima Horbackiego. Nabożeństwa odprawiane na powrót w kościele od r. 1790, z tego czasu iluzjonistyczna polichromia prezbiterium, przypisana Kazimierzowi Antoszewskiemu. W okresie nowożytnym placówka jezuicka była znaczącym ośrodkiem kulturalnym na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego i największą placówką w Rzeczypospolitej. Słynna była szkoła jezuicka, biblioteka, drukarnia, teatr. Ważny ośrodek kultu św. Andrzeja Boboli pochowanego w kościele. W w. XIX w byłym kolegium mieściły się m.in. męski monastyr śś. Piotra i Pawła, prawosławne seminarium czy wytwórnia świec, po kasacie unii katedra przejęta przez prawosławnych. Odzyskana przez jezuitów w r. 1919, remontowana, poważnie uszkodzona w r. 1939, wysadzona przez sowietów w r. 1956. Budynki kolegium zachowane w zadowalającym stanie.

Artyści i rzemieślnicy

• Antoszewski Kazimierz, malarz
• Typolt Jan Józef SJ (1707-1769), budowniczy i murarz zakonny

Bilbiografia

• Michalczyk, Z., Kościół p.w. Św. Stanisława Biskupa Męczennika i kolegium Jezuitów w Pińsku, [w:] Materiały do dziejów sztuki sakralnej na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej, red. J. K. Ostrowski, cz. V: Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa brzeskolitewskiego, red. D. Piramidowicz, t. 3, Kraków 2016 33-113
• Paszenda J., Budowle jezuickie w Polsce, t, 4, 2010 213-250
• Michalczyk, Z., Kazimierz Antoszewski i grupa barokowo-klasycystycznych malowideł ściennych na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego, „Biuletyn Historii Sztuki”, 73, 2011, nr 3-4 479-530
• Betlej A., Paweł Giżycki SJ. Architekt polski XVIII wieku, Kraków 2003
• Katalog kościołów i duchowieństwa łacińskich diecezji kresowych (1798-1939), cz. V, t. 2: Spis kościołów i duchowieństwa diecezji pińskiej (1929-1939). Kościoły parafialne, filialne i kaplice. Duchowieństwo parafialne, oprac. M. Hałaburda, Kraków 2014 22-23
• Katalog kościołów i duchowieństwa łacińskich diecezji kresowych (1798-1939), cz. IV/2, Katalog kościołów oraz duchowieństwa diecezjalnego i zakonnego diecezji mińskiej (1920, 1922-1925), opr. J. Szczepaniak, Kraków 2014 107
• Żyskar F.J., Nasze kościoły. Opis ilustrowany wszystkich kościołów i parafji znajdujących się na obszarach dawnej Polski i ziemiach przyległych, t. 2, Archidjecezja mińska, z. 17, Dekanat piński, Warszawa-Petersburg 1914 8-9