Kościół pw. Św. Krzyża i klasztor Kartuzów

Zakon sprowadzony w r. 1648 przez Kazimierza Leona Sapiehę, wraz z rozpoczęciem budowy kościoła. Formalnie akt fundacyjny placówki z r. 1650. Budowę na krótko przerwał Potop i wojna z Moskwą, a prace ukończono w r. 1664. Założenie ufortyfikowano, w obrębie murów od wschodu wzniesiono pałac sapieżyński, a kościół stał się nekropolią rodową Sapiehów z linii czerejsko-różańskiej. Murowany, na rzucie prostokąta, bazylikowy, nawy boczne w formie kaplic, siedmioprzęsłowy, z prezbiterium zamkniętym półkoliście. Na osi za prezbiterium masywna, ośmioboczna wieża. Fasada dwukondygnacyjna, zwieńczona trójkątnie ze spływami, poprzedzona centralną kruchtą. Słynny z bogatego wyposażenia, na które składało się m.in. 13 ołtarzy, ponad 40 obrazów, okazałe stalle i drogocenne sprzęty liturgiczne. Po okresie prosperity klasztor zaczął podupadać po III rozbiorze i utracie wsparcia fundatorskiego. Skasowany w r. 1831 za pomoc udzieloną powstańcom listopadowym. Kościół przeszedł pod jurysdykcję parafii i był czynny do rozbiórki w r. 1868, zabudowania klasztorne przekazano Ministerstwu Wojny i wykonano rysunki inwentaryzacyjne. Wyposażenie rozproszono wraz z biblioteką klasztorną. Obecnie na miejscu założenia pozostały ruiny pałacu sapieżyńskiego oraz budynków gospodarczych, bramy wjazdowej. Po kościele ocalały tylko ruiny wieży.

Bilbiografia

• Piramidowicz, D., Witkowski, R., Kościół p.w. Św. Krzyża i klasztor Kartuzów w Berezie, [w:] Materiały do dziejów sztuki sakralnej na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej, red. J. K. Ostrowski, cz. V: Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa brzeskolitewskiego, red. A. Oleńska, t. 2, Kraków 2014 37-113
• Piramidowicz, D., Feniks świata litewskiego. Fundacje i inicjatywy artystyczne Kazimierza Leona Sapiehy (1609-1656), Warszawa 2012
• Katalog kościołów i duchowieństwa łacińskich diecezji kresowych (1798-1939), cz. V, t. 2: Spis kościołów i duchowieństwa diecezji pińskiej (1929-1939). Kościoły parafialne, filialne i kaplice. Duchowieństwo parafialne, oprac. M. Hałaburda, Kraków 2014 30-33