Kościół jezuitów pw. św. Kazimierza

Usytuowany na Starym Mieście przy ul. Wielkiej 34 Dzidźioji g. 34). Wzniesiony z fundacji m.in. Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła Sierotki, bpa Benedykta Woyny, Lwa Sapiehy i Jana Karola Chodkiewicza w l. 1604-1616, , poświęcony w r. 1634. Prace nadzorowane przez arch. Jana Frankiewicza, proj. wzorowany na rzymskim kościele Il Gesu. Kościół zniszczony przez pożar w r. 1749 (spalone wyposażenie wnętrza, zwalona kopuła). W l. 1750-55 odbudowany, zapewne przez arch. Tomasza Żebrowskiego i Jana Krzysztofa Glaubitza: nad skrzyżowaniem naw wzniesiona kopuła z latarnią nakrytą hełmem w kształcie mitry książęcej, wewnątrz wystawionych 13 murowanych ołtarzy z dekoracją stiukową (Johann Kierner, Franciszek Pryszczyński, Jan Nieziemskowski, Frantz Joseph Steinbuchler). Po r. 1799 kościół parafialny. W r. 1812 splądrowany przez armię napoleońską, zamknięty po powstaniu listopadowym. Zaadaptowany na cerkiew w l. 1839-40, następnie w l. 1864-68 przebudowany na sobór prawosławny św. Mikołaja wg proj. Mikołaja Czagina. W r. 1915 przejęty przez Niemców, w, 1917 zwrócony katolikom, odnowiony, wnętrze zrekonstruowane. Po II wojnie światowej zamknięty, w l. 1955-57 siedziba Muzeum Ateizmu. W r. 1991 ponownie przywrócony do kultu, zwrócony jezuitom. Kościół murowany, na planie krzyża łacińskiego,trójnawowy, z szerokim transeptem i rzędami niższych kaplic wzdłuż nawy głównej, z prezbiterium zamkniętym absydą. Nad skrzyżowaniem nawy i transeptu kopuła z wysoką latarnią zwieńczoną hełmem w kształcie mitry książęcej. Fasada poprzedzona przedsionkiem, rozczłonkowana zdwojonymi pilastrami, ujęta parą niskich wież zwieńczonych spłaszczonymi hełmami z latarniami.

Artyści i rzemieślnicy

• Frankiewicz Jan (1559-1629) SJ, architekt
• Glaubitz Jan Krzysztof (ok. 1700-1767), architekt
• Żebrowski Tomasz (1714-1758) SJ, architekt
• Czagin Nikołaj Michajłowicz (1824-1909), architekt
• Kierner Johann, sztukator
• Pryszczyński Franciszek, sztukator
• Nieziemkowski Jan, sztukator
• Steinbuchler Frantz Joseph, sztukator

Bilbiografia

• Wileńska architektura sakralna doby baroku. Dewastacja i restauracja, pod red. Andrei Langera, Dietmara Poppa, Marburg 2005 s. 147-150
• Drema Vladas, Vilniaus Bažnyčios, Vilnius 2007 454-505
• Jamski P., Wilno, Kraków b.d.
• Kowalczyk J., Świątynie późnobarokowe na kresach. Kościoły i klasztory w diecezjach na Rusi Koronnej, Warszawa 2006 45