Katedra pw. św. Stanisława Biskupa i św. Władysława

Ufundowana przez Władysława Jagiełłę w r. 1387, zapewne drewniana, zniszczona przez pożar w r. 1399. Odbudowana w l. 1407-19 kosztem księcia Witolda jako murowana, o dwóch wieżach nierównych wysokości. W l. 1522-24 przebudowana katedralnej dzwonnicy pod kier. arch. Annusa, z inicjatywy bpa Jana. Katedra spalona w 1530, wkrótce odbudowana przez arch. Bernardino Zanobi (kontrakt z 1536) i Giovanniego Cini (1545, sklepienie), (odbudowa przerwana pożarem miasta w 1542), ukończona w 1555. Restaurowana w pocz. w. XVII, w r. 1624-36 dobudowana kaplica św. Kazimierza fundacji króla Zygmunta III). Po zawaleniu się wieży i zniszczeniu budowli w 1769, z inicjatywy bpa Ignacego Massalskiego gruntownie przebudowana w stylu klasycystycznym wg proj. arch. Wawrzyńca Gucewicza w l. 1777-1788, przy wsparciu arch. Karola Podczaszyńskiego; budowa kontynuowana do r. 1820 pod kier. Michała Szulca. W r. 1931 częściowo zniszczona przez powódź, remontowana. W r. 1950 odebrana przez władze radzieckie, przeznaczona na muzeum. Zwrócona wiernym w r. 1989. Orientowana, murowana z cegły, tynkowana, założona na planie prostokąta jako trójnawowa bazylika, z kaplicą św. Kazimierza i zakrystią po obu stronach prezbiterium i dwiema kaplicami przy przęśle chórowym. Korpus kryty dachem trójspadowym, nawy boczne dachami pulpitowymi, kaplica i zakrystia kopułami zwieńczonymi latarniami. Do elewacji bocznych dostawione kolumnady licujące zewnętrzne ściany kaplic. Fasada trójosiowa, z osią środkową wyższą, poprzedzoną monumentalnym 6-kolumnowym portykiem zwieńczonym trójkątnym tympanonem, dekorowana rzeźbami Tomasa Righi (płaskorzeźba "Ofiara Noego" w tympanonie, figury apostołów i patriarchów w niszach oraz płaskorzeźby na ścianach fasady) i Kazimierza Jelskiego (figury śś. Heleny, Kazimierza i Stanisława na tympanonie). Wnętrze przykryte sklepieniami krzyżowymi, nawa główna otwarta do naw bocznych arkadami wspartymi na filarach. We wnętrzu obrazy F. Smuglewicza i C. Villaniego.

Artyści i rzemieślnicy

• Zanobi de Gianottis Bernardino (ok. 1500-1541), architekt i rzeźbiarz
• Cini Giovanni (zm. 1565) architekt i rzeźbiarz
• Gucewicz Wawrzyniec (1753-1798), architekt
• Annus, budowniczy
• Szulc Michał (1769-1812), architekt
• Jelski Kazimierz (1782-1867), rzeźbiarz i architekt
• Podczaszyński Karol (1790-1860), architekt
• Smuglewicz Franciszek (1745-1807), malarz
• Villani Constantino (zm. 1824), malarz
• Righi Tomas (1727-1802), rzeźbiarz

Bilbiografia

• Kłos J., Wilno. Przewodnik krajoznawczy, Wilno 1923 s. 110-129
• Venclova T., Wilno, Wilno 2002
• Jamski P., Wilno, Kraków b.d. s. 20-21
• Drema Vladas, Vilniaus Bažnyčios, Vilnius 2007 726-731