Dwór

W XV w. Giełgudyszki stanowiły część olbrzymich dóbr należących do Skierstymońskich. W r. 1504 król Aleksander Jagiellończyk przekazał folwark Giełgudyszki Iwaszce Sopieżycowi. Po jego śmierci w r. 1517 dobra otrzymała wdowa, a po niej jej pasierb Fedor Sapieha. W r. 1584 Sapiehowie sprzedali majętność kniaziowi Hrehoremu Afanasjewiczowi Massalskiemu. Dalsze losy pozostają nieznane, aż do poł. XVIII w. kiedy właścicielami Giełgudyszek byli Czartoryscy. Sprzedali oni dobra Teodorowi Henrykowi Keudellowi; po nim majętność odziedziczył jego syn Julian, a następnie jego wnuk Gustaw Henryk. W r. 1900 Keudellowie sprzedali majątek spółce obywatelskiej, od której dobra odkupiła Róża ks. z Woronieckich Władysławowa Komarowa z Bejsagoły dla brata męża Medarda, żonatego z Marią Komar z Poławienia. Przejęty po r. 1922 przez władze litewskie majątek został rozparcelowany, a pałac kupili Litwini mieszkający w Stanach Zjednoczonych i przeznaczyli go na sierociniec funkcjonujący do r. 1941. W czasie II wojny światowej w pałacu mieścił się szpital wojskowy, a po wojnie do r. 1966 dom dziecka, następnie szkoła z internatem. W r. 1979 wybuchł pożar, który strawił pałac. Odbudowany po 30-tu latach. Obecnie mieści się w nim ośrodek kultury, a część zabudowań gospodarczych przystosowano na cele turystyczne. Murowany dwór wzniesiony zapewne w kon. XVIII w. lub pocz. XIX przez Keudellów. Komarowie przebudowali jego wnętrze i bogato je wyposażyli. Dwór wzniesiony na planie wydłużonego prostokąta, na wysokich suterenach, z fasadą zaakcentowaną trzema pozornymi ryzalitami - dwa z nich na skrajnych osiach budowli, zwieńczone trójkątnymi szczytami, pośrodku nieco mniejszy z głębokim portykiem, wspartym na dwóch masywnych filarach i dwóch kolumnach jońskich, dźwigających trójkątny fronton. Elewację ogrodową poprzedzał podłużny, kryty taras, z dachem wspartym na ośmiu kolumnach (sześć z nich było wysuniętych poza lico muru, dwie skrajne dostawione do ściany). Wnętrze o układzie amfiladowym, sufity zdobione sztukaterią, nad drzwiami rzeźbione supraporty. Po r. 1914 wyposażenie zostało rozgrabione. Dwór otaczał rozległy park angielski, a bezpośrednio wokół budynku rozciągały się kwiatowe gazony.

Bilbiografia

• Aftanazy, R., Dzieje Rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, t. 3: Województwo trockie, Księstwo Żmudzkie, Inflanty Polskie, Księstwo Kurlandzkie, Wrocław 1992 s. 225-227.