Dwór

Dobra Cytowiany w XV w. zostały podarowane przez króla Aleksandra Jagiellończyka Jadwidze Olechnowiczównie, wojewodziance wileńskiej, z okazji poślubienia przez nią Kontowtowicza. Kolejnym właścicielem dóbr był Stanisław Bartoszewicz h. Lubicz, a później jako posag otrzymała jedna z jego córek, zamężna za Jerzym Hlebowiczem, wojewodą trockim. Następnie majętność należała do Daniela Lwowicza, a później do Wołłowiczów. Miasteczko założył w pocz. XVII w. Hieronim Wołłowicz. Poprzez małżeństwo Tekli Wołłowicz z ks. Aleksandrem Ludwikiem Radziwiłłem dobra przeszły w dom Radziwiłłów, w których władaniu pozostały do pocz. XIX w. W r. 1806 zakupił je Jan Burba, strażnik żmudzki. Cytowiany w posagu otrzymała jego córka Celina, zamężna za Hieronimem Przeciszewskim. Następnie ich córka również Celina w r. 1866 wniosła majętność w dom męża - Izydora Romera. Ostatnim dziedzicem dóbr był ich syn Eugeniusz. Do pocz. XIX w. istniał w Cytowianach XVII-wieczny drewniany dwór, wzniesiony przez Wołłowiczów. Pierwotna oficyna służyła jako właściwy dwór kolejnym właścicielom tj. Burbom, Przeciszewskim i Romerom. Po pożarze dworu, została przebudowana i poszerzona. Dwór był budowlą składającą się z dwóch korpusów, dłuższymi elewacjami ustawionymi równolegle do siebie. Korpus główny (wzniesiony na pocz. XIX w.) parterowy, na wysokiej podmurówce, dziewięcioosiowy, z gankiem wspartym na czterech filarach, z trójkątnym szczytem, nakrytym daszkiem (w późniejszym czasie zabudowanym). Część ta łączyła się z dawnym korpusem, który ze względu na spadek terenu miał dwie kondygnacje; dolną niższą, murowaną, górną drewnianą. Do środkowej części elewacji przylegał taras z balkonem, wsparty na czterech filarach. Okna z okiennicami. Całość nakrywał wysoki, czterospadowy dach pobity gontem. We wnętrzu pokoje reprezentacyjne o układzie amfiladowym. Oprócz wyposażenia, na uwagę zasługuje biblioteka licząca ponad 4 tys. cennych woluminów. Nieopodal dworu był usytuowany spichlerz z filarowym gankiem, dwukondygnacyjny, zapewne pochodzący jeszcze z XVII w. Całe założenia otaczał rozległy ogród i sad.

Bilbiografia

• Aftanazy, R., Dzieje Rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, t. 3: Województwo trockie, Księstwo Żmudzkie, Inflanty Polskie, Księstwo Kurlandzkie, Wrocław 1992 s. 202-204.
• Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, t. 1, Warszawa 1880 (http://dir.icm.edu.pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/). s. 725.
• Urbański A., Memento kresowe, Warszawa 1929 s. 146-148.