Cerkiew bazylianów pw. Św. Trójcy

Pierwsza drewniana cerkiew prawosławna wzniesiona w r. 1374 przez Juliannę Twerską na miejscu męczeńskiej śmierci Trzech męczenników wileńskich. W r. 1391 przy cerkwi odnotowany monaster. Nowa murowana gotycka cerkiew fundowana przez księcia Konstantego Ostrogskiego w r. 1514; wówczas od płd. i zach. cerkwi wzniesione budynki klasztorne zaś od pn. dzwonnica. W r. 1609 kompleks budynków Św. Trójcy przekazany bazylianom, wkrótce po tym przy klasztorze założony nowicjat, drukarnia i seminarium. W l. 1627-42 przy cerkwi wzniesiona kopułowa kaplica pw. Nawiedzenia Matki Boskiej, fundowana przez wojewodę wileńskiego Janusza Tyszkiewicza, z marmurowym epitafium Barbary z Naruszewiczów Tyszkiewiczowej (wyk. Matteo Castello?). W r. 1748 i 1760 pożar budynków bazyliańskich, od 1761 odbudowa wg proj. Jana Krzysztofa Glaubitza: m.in. wzniesiona brama z kaplicą nad przejazdem, we wnętrzu cerkwi fundowany nowy ikonostas oraz 9 barokowych ołtarzy, w których później umieszczone obrazy Franciszka Smuglewicza. W r. 1812 klasztor bazylianów skasowany. W r. 1839 cerkiew przejęta przez kościół prawosławny, poświęcona pw. Zwiastowania NMP, w 1869 przebudowa fasady, usunięcie dawnego wyposażenia, dach zwieńczony pseudokopułą (proj. Mikołaj Czagin). W r. 1919 cerkiew przejęta przez katolików, od 1989 w rękach bazylianów. Remontowana. Cerkiew orientowana. Murowana, tynkowana, na planie prostokąta zamkniętego od wschodu trzema absydami, trójnawowa, halowa. Prezbiterium ujęte parą wysokich cylindrycznych, trójkondygnacyjnych wieżyczek, w części górnej ażurowych, zwieńczonych krzyżami. Fasada dwukondygnacyjna, trójosiowa, artykułowana pilastrami, z parą niskich wieżyczek nad skrajnymi pilastrami.

Artyści i rzemieślnicy

• Glaubitz Jan Krzysztof (ok. 1700-1767), architekt
• Castello Matteo (ok. 1650-1632), architekt
• Smuglewicz Franciszek (1745-1807), malarz
• Czagin Nikołaj Michajłowicz (1824-1909), architekt

Bilbiografia

• Wileńska architektura sakralna doby baroku. Dewastacja i restauracja, pod red. Andrei Langera, Dietmara Poppa, Marburg 2005 s. 140-146
• Jamski P., Wilno, Kraków b.d.
• Krasny P., Architektura cerkiewna na ziemiach ruskich Rzeczypospolitej 1596-1914, Kraków 2003
• Drema Vladas, Vilniaus Bažnyčios, Vilnius 2007 1010-1033